Veilig werken met stoffen

Blootstelling berekenen met ECETOC TRA

Hoeveel van een gevaarlijke stof kunnen uw medewerkers inademen? Lees hoe u dat schat, wat ECETOC TRA daarbij doet en hoe u de berekening in Stoffenjournaal.nl maakt.

Blootstelling berekenen in het kort

Beoordeel de werkzaamheid, niet alleen het product. Overgieten geeft een andere blootstelling dan een gesloten verpakking.

Bepaal de blootstelling met een geschikt rekenmodel of met metingen en vergelijk die met de juiste grenswaarde.

Een berekening is een schatting. Leg invoer en aannames vast en laat de uitkomst deskundig beoordelen.

Waarom blootstelling berekenen?

Een blootstellingsberekening schat met een model hoeveel van een stof een medewerker bij een bepaalde werkwijze kan binnenkrijgen. Bij inademing gaat het om de concentratie in de lucht, meestal in mg/m³. De berekening is een onderdeel van de blootstellingsbeoordeling: daarin kijkt u ook welke stoffen vrijkomen, wie ermee werkt en welke maatregelen nodig zijn.

Risico's herkennen

U ziet per stof en werkzaamheid waar de blootstelling het hoogst kan zijn.

Maatregelen kiezen

U kunt nagaan wat bijvoorbeeld afzuiging bij de bron of een kortere duur oplevert.

RI&E onderbouwen

Invoer, aannames en uitkomst zijn later na te gaan, ook bij een inspectie.

Wat verplicht de wet?

Artikel 4.2 van het Arbeidsomstandighedenbesluit verplicht werkgevers om in de RI&E de aard, de mate en de duur van de blootstelling aan gevaarlijke stoffen te beoordelen (lid 1). Het blootstellingsniveau stelt u vast met geschikte meetmethoden of kwantitatieve evaluatiemethoden (lid 4) en toetst u aan de grenswaarde (lid 7). De wet schrijft dus geen bepaald rekenmodel voor: ECETOC TRA is een van de mogelijkheden, geen verplichting.

Alleen stoffen indelen op basis van H-zinnen is een prioritering en nog geen beoordeling van de blootstelling, schrijft de Nederlandse Arbeidsinspectie .

Blootstelling beoordelen in zes stappen

Deze stappen gelden voor iedere methode, met of zonder ECETOC TRA.

  1. 1

    Breng stoffen en werkzaamheden in kaart

    Beschrijf per taak welke producten worden gebruikt, wie ermee werkt en hoe blootstelling kan ontstaan. Neem ook schoonmaak, onderhoud en stoffen die tijdens het werk ontstaan mee, zoals lasrook of kwartsstof.

  2. 2

    Verzamel gegevens van de werkplek

    Gebruik het VIB en kijk op de werkplek hoe het werk echt gaat. Noteer duur, frequentie, ventilatie en afzuiging.

  3. 3

    Kies een passende methode

    Ga na of de handeling binnen het toepassingsgebied van het model valt. De Arbeidsinspectie adviseert om hierbij een deskundige op het niveau van een arbeidshygiënist te betrekken.

  4. 4

    Bereken of meet de blootstelling

    Leg de invoer en de onderbouwing vast. Draagt men een masker met een bekende beschermingsfactor, dan telt die op het gekozen niveau mee en staat de uitkomst zonder masker ernaast. Adembescherming is daarbij de laatste stap.

  5. 5

    Vergelijk met de grenswaarde

    Gebruik de Nederlandse wettelijke grenswaarde als die bestaat en let op de middelingsduur: 8 uur of 15 minuten. Lees meer over grenswaarden op de werkplek.

  6. 6

    Neem maatregelen en houd het actueel

    Leg vast wat u verandert en beoordeel opnieuw bij nieuwe werkzaamheden of gewijzigde omstandigheden (artikel 4.2 lid 8).

Bron: Nederlandse Arbeidsinspectie, zelfinspectie stap 2: Beoordelen

Wat is ECETOC TRA?

ECETOC TRA staat voor Targeted Risk Assessment. Het is een rekenmodel van ECETOC, een wetenschappelijk centrum van de Europese chemische industrie. Het onderdeel voor werknemers heet TRA Worker.

Een eerste, voorzichtige schatting

TRA is een zogenoemd Tier 1-model: een relatief eenvoudig model dat met vaste categorieën rekent. De schatting is conservatief en zit bij juist gebruik dus aan de veilige kant. Het model is ontwikkeld voor beoordelingen onder REACH.

Waar het model mee rekent

  • het soort handeling (de procescategorie, PROC)
  • vluchtigheid van een vloeistof of stoffigheid van een vaste stof
  • concentratie van de stof in het product
  • duur van de handeling, ventilatie en afzuiging bij de bron

Een TRA-uitkomst is geen volledige werkplekbeoordeling

ECETOC raadt TRA zelf niet aan om de blootstelling op een specifieke werkplek vast te stellen. Het model schat de typische blootstelling van groepen werknemers voor REACH. Voor werkplekken verwijst ECETOC naar modellen zoals ART en Stoffenmanager of naar metingen (ECETOC TRA FAQ, vraag 4 ).

De Nederlandse Arbeidsinspectie wijst geen specifieke modellen af. Zij verlangt wel dat u aangeeft voor welke situaties het model geschikt is en waar aanvullende onderbouwing nodig is, en dat een deskundige de uitkomst interpreteert (Online hulpmiddelen om de blootstelling te beoordelen ).

In de praktijk: gebruik TRA om te zien waar u moet beginnen en welke situaties meer aandacht vragen, niet als zelfstandig bewijs dat de blootstelling beheerst is.

ECETOC TRA in Stoffenjournaal.nl

In het Arbo-stoffenregister berekent u per werksituatie een schatting van de blootstelling via inademing en via de huid. De applicatie gebruikt de rekenregels van ECETOC TRA Worker versie 3.2. U hoeft het Excel-bestand van ECETOC daarvoor niet zelf in te vullen.

Wat vult u in?

  • Bekende gegevens uit het VIB en het register staan al klaar, zoals de concentratie van een bestanddeel en de wettelijke grenswaarde.
  • U beantwoordt enkele vragen over het werk, zoals het soort werkplek, de duur per dag, de ventilatie, of er afzuiging bij de bron is en welke handschoenen worden gedragen.
  • Ontbreekt een gegeven, dan ziet u in welke VIB-rubriek u het vindt.

Wat krijgt u terug?

  • Per bestanddeel de schatting voor een werkdag (8 uur) en een korte piek (15 minuten) via inademing, plus de schatting voor huidcontact, als percentage van de grenswaarde of toetswaarde.
  • Welke verandering het meeste oplevert, bijvoorbeeld afzuiging of een product met een lagere concentratie.
  • Een rapport (PDF) met invoer, aannames en uitkomst. Elke berekening blijft als versie bewaard.

Wat de berekening niet doet

De schatting geldt voor inademing en voor huidcontact. Inslikken en oogcontact beoordeelt u apart. Stoffen die tijdens het werk ontstaan, zoals lasrook, vallen buiten het model. Handschoenen en een masker tellen alleen mee op het beschermingsniveau dat u zelf kiest; de uitkomst zonder masker staat ernaast. De uitkomst vervangt geen beoordeling door een arbeidshygiënist of blootstellingsdeskundige; baseer maatregelen niet alleen op deze schatting.

Aan de slag met uw werkzaamheden

  1. Open het Arbo-stoffenregister en kies een stof.
  2. Voeg een werksituatie toe of open een bestaande werksituatie.
  3. Kies bij de werksituatie “Blootstelling berekenen”.

Bij een handeling die niet geschikt is voor deze berekening, zoals lassen, snijden of solderen, ziet u de reden bij de werksituatie. Leg dan een deskundige beoordeling of meting vast.

De berekening is beschikbaar in alle accounts, ook in het gratis account. De handleiding Arbo-stoffenregister opzetten laat zien waar u de knop Blootstelling berekenen vindt.

Maak gratis account aan

Hoe beoordeelt u de uitkomst?

De uitkomst is een percentage van de grenswaarde. De kern: de schatting moet onder de 100% blijven. Bij 100% is de geschatte blootstelling precies even hoog als de grenswaarde.

Zo komt het percentage tot stand

geschatte blootstelling ÷ grenswaarde × 100

Voorbeeld met verzonnen getallen: een schatting van 2 mg/m³ bij een grenswaarde van 10 mg/m³ geeft 2 ÷ 10 × 100 = 20%.

Onder de 100%

De schatting blijft onder de grenswaarde. Dat is een aanwijzing dat de blootstelling beheerst kan zijn, geen bewijs voor uw werkplek.

  • Controleer of de invoer klopt met hoe het werk echt gaat.
  • Leg de berekening vast bij de werksituatie.
  • Bereken opnieuw als de stof, de werkwijze of de maatregelen veranderen.

100% of hoger

Volgens de schatting is de blootstelling niet voldoende beheerst. Er is actie nodig.

  • Neem maatregelen in de wettelijke volgorde. Zie welke maatregelen u neemt, met voorbeelden per stap.
  • Bereken daarna opnieuw.
  • Blijft de uitkomst te hoog of twijfelt u aan de invoer? Laat meten of laat de situatie beoordelen door een arbeidshygiënist.

Er bestaat geen vast percentage dat altijd "laag genoeg" is. Hoe dichter de uitkomst bij de 100% komt, hoe eerder een kleine afwijking in de invoer het verschil maakt. Zijn er meerdere uitkomsten, bijvoorbeeld voor 8 uur en voor 15 minuten of voor meerdere bestanddelen, dan telt de hoogste.

Voorbeelden: uitkomst en wat u doet

Uitkomst Wat betekent dit? Wat doet u?
5% Ruim onder de grenswaarde. Controleer de invoer en leg de berekening vast. Verdere actie is op grond van deze schatting niet nodig.
20% Onder de grenswaarde. Hetzelfde. Bereken opnieuw wanneer het werk verandert, bijvoorbeeld bij een langere duur of een ander product.
85% Onder de grenswaarde, maar met weinig ruimte. Loop de invoer extra kritisch na. Overweeg een maatregel, zoals afzuiging bij de bron, en laat de situatie deskundig beoordelen of meten.
100% Op de grenswaarde. Dit telt als niet voldoende beheerst. Neem maatregelen en bereken opnieuw.
250% De schatting is tweeënhalf keer de grenswaarde. Eén kleine aanpassing is waarschijnlijk niet genoeg. Kijk naar een ander product, een gesloten werkwijze of afzuiging, en schakel een arbeidshygiënist in.
60% (8 uur)
140% (15 min)
Over de hele dag gaat het goed, maar de korte piek is te hoog. De hoogste uitkomst telt. Pak het piekmoment aan, bijvoorbeeld het overgieten of het openen van de verpakking.
30%, voorzichtig gerekend Er ontbrak een gegeven, dus is met een ongunstige aanname gerekend. Zoek het echte gegeven op in het VIB of vraag het op bij de leverancier. De uitkomst kan dan lager uitvallen.
40%, alleen dankzij een masker Zonder masker komt de schatting boven de 100%. Een masker is de laatste stap. Onderzoek eerst of vervanging, afzuiging of een andere werkwijze de blootstelling omlaag brengt.
20% bij een CMR-stof Onder de grenswaarde blijven is bij kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen niet genoeg. Breng de blootstelling terug tot een zo laag mogelijk niveau (Arbobesluit artikel 4.18 ) en laat de situatie beoordelen door een arbeidshygiënist.
Geen uitkomst Er ontbreken gegevens, bijvoorbeeld een grenswaarde of de concentratie. Vul de gegevens aan of vraag ze op bij de leverancier. Zonder uitkomst weet u niet of de blootstelling beheerst is.

De percentages zijn voorbeelden, geen uitkomsten van een echte berekening.

Met welke grenswaarde wordt vergeleken? Met de Nederlandse wettelijke grenswaarde als die bestaat, en anders met een grenswaarde die de werkgever zelf onderbouwd vaststelt (Arbobesluit artikel 4.3 ). Een DNEL uit het VIB is niet vanzelf de Nederlandse wettelijke grenswaarde. Het percentage geldt alleen voor de stof, de werkwijze en de tijdsduur waarmee is gerekend.

Wanneer is aanvullende beoordeling nodig?

  • De handeling past niet goed in het model.
  • De invoer is onzeker of u heeft met aannames gerekend.
  • De stof kan via de huid worden opgenomen. Kijk naar de huidnotatie bij de grenswaarde.
  • Medewerkers werken met meerdere stoffen tegelijk: de wet vraagt een beoordeling van het gecombineerde risico (artikel 4.2 lid 6).
  • Het gaat om CMR-stoffen. Daarvoor gelden aanvullende verplichtingen; onder de grenswaarde blijven is dan niet genoeg.

Aanvullende onderbouwing kan bestaan uit metingen volgens NEN-EN 689, een model dat beter bij de situatie past of een beoordeling door een arbeidshygiënist.

Welke maatregelen neemt u?

De wet bepaalt in welke volgorde u maatregelen onderzoekt: de arbeidshygiënische strategie. U begint bij stap 1. Een volgende stap mag alleen als de stappen daarvoor redelijkerwijs niet mogelijk zijn of het gevaar niet wegnemen (Arbobesluit artikel 4.4, lid 2 tot en met 6 ). Een masker als eerste oplossing is dus niet toegestaan.

  1. 1

    Vervangen of minder gevaarlijk maken

    Dit pakt de oorzaak aan en helpt iedereen die met de stof werkt.

    • een product zonder deze stof, of met een lager percentage ervan
    • een kant-en-klare verdunning in plaats van zelf aanmaken uit concentraat
    • een pasta, gel of korrel in plaats van een poeder of spuitbus
  2. 2

    Technische maatregelen

    Houd de stof bij de medewerker weg, zo dicht mogelijk bij de bron.

    • een gesloten werkwijze: afgedekte vaten, doseren via een kraan of pomp in plaats van overgieten
    • afzuiging bij de bron, zoals een afzuigarm, zuurkast of spuitcabine
    • een andere techniek: kwast of roller in plaats van verspuiten, aanbrengen bij een lagere temperatuur
    • betere ruimteventilatie met aanvoer van verse lucht
  3. 3

    Organisatorische maatregelen

    Beperk wie met de stof werkt, hoe lang en onder welke omstandigheden.

    • de handeling korter per dag of verdeeld over de dag uitvoeren
    • het werk in een afgescheiden ruimte of op een rustig tijdstip doen, zodat anderen niet worden blootgesteld
    • verpakkingen dicht houden, resten direct opruimen en gemorst product meteen verwijderen
    • een werkinstructie en uitleg over de juiste werkwijze
  4. 4

    Persoonlijke beschermingsmiddelen: laatste stap

    Alleen als de stappen hiervoor niet genoeg zijn. De draagtijd blijft beperkt tot het strikt noodzakelijke (lid 6).

    • handschoenen van het materiaal en de dikte die de leverancier in rubriek 8.2 van het VIB noemt
    • adembescherming met een beschermingsfactor die bij de stof en de concentratie past, met controle op pasvorm en onderhoud
    • let op: een masker verlaagt de blootstelling in de ruimte niet en helpt anderen in die ruimte niet

Hoe Stoffenjournaal.nl hierbij helpt

Na een berekening ziet u welke veranderingen in deze volgorde mogelijk zijn voor uw werksituatie, met het effect op het percentage van de grenswaarde. U kunt een maatregel direct bij de werksituatie vastleggen. Heeft u zelf een product met minder van dezelfde stof, dan wordt dat als alternatief voorgesteld. Met Wat als u iets verandert? probeert u varianten uit, zoals een kortere duur of afzuiging, zonder dat er iets wordt opgeslagen.

Leg per maatregel vast wat u verandert, wie het uitvoert en hoe u controleert dat het werkt. Bereken daarna opnieuw, zodat de onderbouwing bij de nieuwe werkwijze past.

CMR-stoffen: onder de grenswaarde blijven is niet genoeg

Bij kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische stoffen moet de blootstelling worden voorkomen, of teruggebracht tot een zo laag mogelijk niveau onder de grenswaarde, voor zover dat technisch uitvoerbaar is. Een gesloten systeem wordt daarbij expliciet genoemd (Arbobesluit artikel 4.18 ). Lees meer over CMR-stoffen.

Belangrijk

Dit is algemene informatie. Welke beoordeling en maatregelen nodig zijn, hangt af van uw stoffen en werkomstandigheden. Laat de beoordeling uitvoeren of toetsen door iemand met passende deskundigheid.

Officiële bronnen

Gevaarlijke stoffen-assistent

online

AI-hulp bij regels voor opslag, vervoer en veilig werken.

Deze antwoorden worden automatisch gegenereerd en kunnen onjuistheden bevatten. Raadpleeg altijd een specialist om te zorgen dat u voldoet aan de specifieke richtlijnen en wettelijke vereisten.